مقدمهء مصحح ( 1 ) « كتاب الفتوح » يا « ترجمهء تاريخ اعثم كوفى » تأليف ابو محمّد احمد بن على اعثم كوفى الكندى ( متوفى 314 ه . ق . / 926 م . ) - كه به نامهاى مختلف از جمله « فتوحات الشام » ( كشف الظنون ، 2 / 1237 ) ، « الفتوح » ( الذريعه ، 3 / 220 ) ، و « تاريخ فتوح » ( تاريخ نگارستان ، 4 ) نيز ناميده شده است - بنا به قول اكثر محققان و مورخان دورهء اسلامى يكى از معتبرترين متون تاريخ اسلام است . اصل « كتاب الفتوح » كه به زبان عربى است و در اوايل قرن چهارم هجرى نوشته شده است ، براى تاريخ قديم عرب و اسلام - از زمان رحلت حضرت رسول ( ص ) تا زمان خلافت هارون الرشيد ( متوفى 193 ه . ق ) بويژه در مورد آنچه مربوط است به عراق و فتح خراسان و ارمنستان و آذربايجان و جنگهاى اعراب با خزرها و نفوذ و گسترش اسلام در ايران و روم شرقى - منبع مهم و قابل اعتمادى است . گر چه « فتوح البلدان » بلاذرى جامعترين شرح پيشرفت سپاهيان عرب در قلمرو ساسانيان است ، ابن اعثم در « كتاب الفتوح » تفصيل بيشترى در خصوص وضع اعراب در بلاد مفتوحه ، بويژه در ارمنستان و خراسان ، در اختيار خواننده قرار مىدهد . علاوه بر اين ، بلاذرى بيشتر به شرح فتوحات مىپردازد ، در حالى كه ابن اعثم گام فراتر مىگذارد و به حوادث داخلى عراق توجّه بيشترى مىكند ؛ اين امر ، ديد تاريخى وى را فراتر از بلاذرى و ديگر مورخان همعصر و حتى متقدّم او مىبرد . به طورى كه در دانشنامهء اسلام و ايران ( 3 / 424 ) آمده : « مقايسهء روايت ابن اعثم با روايتهاى مداينى چنان كه طبرى نقل كرده است ، نشان مىدهد كه ابن اعثم نه تنها وسيله‌اى مفيد است براى تعيين صحّت رواياتى كه در طبرى آمده ، بلكه خود نيز بعضى تفاصيل مهم بر آنها مىافزايد كه